Fobiler, belirli bir nesne, canlı, durum veya ortam karşısında ortaya çıkan yoğun korku ve kaygı tepkileridir. Kişi çoğu zaman korkusunun gerçekte olduğundan daha büyük olduğunu fark edebilir; buna rağmen korktuğu şeyle karşılaşmakta zorlanabilir ve zaman içinde kaçınma davranışları geliştirebilir. Bu durum yalnızca korku yaşanan anları değil, kişinin günlük planlarını, sosyal ilişkilerini, iş veya eğitim hayatını da etkileyebilir.
Fobi Nedir?
Fobi, belirli bir nesne veya durumla karşılaşıldığında ya da bazen yalnızca bunun gerçekleşme ihtimali düşünüldüğünde ortaya çıkan yoğun ve süreklilik gösteren korku durumudur. Korkulan şeyin oluşturduğu gerçek risk ile kişinin yaşadığı korkunun şiddeti arasında belirgin bir orantısızlık bulunabilir.
Fobisi olan kişi korkusunun aşırı olduğunu bilse bile korkuyu yalnızca düşünerek ortadan kaldıramayabilir. Korkulan durumdan uzak durmak kısa süreli bir rahatlama sağlarken, zaman içinde kaçınmanın güçlenmesine ve korkunun devam etmesine katkıda bulunabilir.
Fobiler arasında özgül fobiler önemli bir yer tutar. Bunun yanında sosyal fobi ve agorafobi farklı özellikleri olan durumlar olarak değerlendirilir. Bu nedenle her yoğun korkuyu aynı başlık altında değerlendirmek doğru değildir.
Fobi ile Korku Arasındaki Fark Nedir?
Korku, kişinin gerçek veya algılanan bir tehlikeye karşı verdiği doğal bir tepkidir. Tehlike ortadan kalktığında korkunun azalması ve kişinin günlük yaşamına dönmesi beklenir.
Fobide ise korkunun şiddeti, süresi ve kişinin yaşamına etkisi daha belirgin olabilir. Kişi korktuğu nesne veya durumdan uzak durmak için yolunu değiştirebilir, bazı ortamlara girmeyebilir, seyahatlerini erteleyebilir veya gerekli bazı işleri yapmaktan kaçınabilir.
Örneğin yüksek bir yerde bulunmaktan çekinmek doğal olabilir. Ancak yükseklik nedeniyle asansör kullanamamak, bazı binalara girememek veya iş seçimlerini bu korkuya göre yapmak korkunun yaşam üzerindeki etkisinin arttığını gösterebilir.
Fobinin Belirtileri Nelerdir?
Fobi belirtileri, korkulan nesne veya durumla karşılaşılmasıyla ortaya çıkabileceği gibi, bazı kişilerde bu durumun gerçekleşme ihtimalinin düşünülmesiyle de başlayabilir.
Yaygın belirtiler arasında:
• Yoğun korku ve kaygı
• Kaçma veya ortamdan uzaklaşma isteği
• Çarpıntı
• Titreme
• Terleme
• Nefes almakta zorlanma
• Göğüste sıkışma
• Baş dönmesi
• Mide bulantısı
• Uyuşma veya karıncalanma
• Bayılacakmış gibi hissetme
• Kontrolü kaybetme korkusu
• Korkulan nesne veya durumdan kaçınma
yer alabilir. Belirtilerin tamamının aynı kişide görülmesi gerekmez. Tepkinin şekli ve yoğunluğu fobinin türüne ve kişinin yaşadığı duruma göre değişebilir.
Fobinin Duygusal ve Zihinsel Belirtileri
Fobi sırasında kişinin zihninde korkulan durumla ilgili olumsuz ve tehdit odaklı düşünceler yoğunlaşabilir. Kişi henüz korktuğu şeyle karşılaşmadan önce ne olacağını düşünmeye başlayabilir.
Örneğin uçak korkusu yaşayan biri uçuş tarihi yaklaşmadan günler önce huzursuz olabilir. İğne korkusu yaşayan bir kişi doktor randevusunu düşünürken bile kaygı yaşayabilir.
Bazı kişilerde “kontrolümü kaybedersem ne olur?”, “bayılırsam ne olacak?” veya “buradan çıkamazsam ne yaparım?” gibi düşünceler ortaya çıkabilir. Bu düşünceler korkuyu artırarak kaçınma isteğini güçlendirebilir.
Fobinin Fiziksel Belirtileri
Fobi sırasında beden, tehdit algıladığında doğal bir alarm tepkisi oluşturabilir. Bu nedenle kalp çarpıntısı, terleme, titreme, nefes darlığı, göğüste sıkışma, baş dönmesi ve mide rahatsızlığı gibi fiziksel belirtiler görülebilir.
Kan, iğne ve yaralanma korkusunda diğer bazı fobilerden farklı olarak bayılma görülebilir. Bu nedenle bu tür korkularda yaşanan fiziksel tepkinin ayrıca değerlendirilmesi önemlidir.
Fobinin Davranışsal Belirtileri
Fobinin günlük yaşam üzerindeki en belirgin etkilerinden biri kaçınma davranışıdır. Kişi korktuğu şeyle karşılaşmamak için önceden çeşitli planlar yapabilir.
Örneğin:
• Asansör kullanmak yerine merdivenleri tercih etmek
• Uçağa binmemek için uzun kara yolculukları yapmak
• İğne yaptırmaktan kaçınmak
• Hayvan bulunan ortamlara gitmemek
• Yüksek katlardan uzak durmak
• Kapalı alanlara girmemek
gibi davranışlar görülebilir.
Kaçınma kısa vadede rahatlatıcı olsa da kişinin korkulan durumla güvenli biçimde başa çıkma deneyimi yaşamasını engelleyebilir. Bu nedenle zaman içinde kaçınma davranışı daha kalıcı hale gelebilir.
Fobiler Nasıl Anlaşılır?
Bir korkunun fobi olarak değerlendirilmesinde yalnızca korkunun varlığına bakılmaz. Korkunun yoğunluğu, sürekliliği, kaçınmaya yol açması ve kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği birlikte değerlendirilir.
Kişinin korktuğu şeyle karşılaşmadığında yaşamını sürdürebilmesi de bazen fobinin fark edilmesini geciktirebilir. Örneğin belirli bir hayvandan korkan kişi o hayvanla karşılaşabileceği ortamlardan yıllarca uzak durabilir ve bu durumun yaşamını ne kadar etkilediğini fark etmeyebilir.
Fobiler Neden Olur?
Fobilerin tek bir nedeni yoktur. Bazı kişilerde korkutucu veya olumsuz bir deneyimin ardından fobi gelişebilir. Bununla birlikte her fobinin başlangıcında doğrudan yaşanmış bir olay bulunmaz.
Öğrenilmiş korkular, gözlem yoluyla öğrenme, aile ortamı, kişisel deneyimler ve bazı yatkınlıklar fobilerin gelişiminde rol oynayabilir.
Örneğin bir çocuk, ebeveyninin belirli bir hayvan karşısındaki yoğun korkusunu gözlemleyerek benzer bir korku geliştirebilir. Başka bir kişide ise korku, herhangi bir belirgin olay hatırlanmadan ortaya çıkabilir.
Fobilerin Risk Faktörleri Nelerdir?
Bazı koşullar fobi gelişme olasılığını artırabilir. Ailede benzer korkuların bulunması, çocukluk dönemindeki deneyimler, korkutucu bir olay yaşanması veya başka kaygı sorunlarının bulunması bunlardan bazılarıdır.
Bununla birlikte bir risk faktörünün bulunması kişinin mutlaka fobi geliştireceği anlamına gelmez. Fobilerin ortaya çıkışında kişisel deneyimler ve çevresel koşullar birlikte değerlendirilebilir.
Fobiler Hangi Yaşlarda Başlar?
Özgül fobiler çoğunlukla çocukluk veya ergenlik döneminde başlayabilir. Bununla birlikte bir fobinin yetişkinlikte fark edilmesi veya ilk kez ortaya çıkması da mümkündür.
Türkiye Psikiyatri Derneği, özgül fobilerin erken başlangıçlı olabildiğini ve bazı kişilerin korkularını çocukluktan beri taşıdığını belirtmektedir.
Özellikle korkulan nesne veya durumla uzun süre karşılaşılmadığında kişi fobisini yıllarca fark etmeyebilir. Fobik durumla ilk kez karşılaşıldığında yoğun korkunun ortaya çıkması, sorunun o dönemde fark edilmesine neden olabilir.
Fobi Türleri Nelerdir?
“Fobi” günlük kullanımda çok farklı korkular için kullanılabilir. Klinik değerlendirmede ise özgül fobi, sosyal fobi ve agorafobi birbirinden farklı özelliklere sahip durumlar olarak ele alınır.
Özgül fobide korku belirli bir nesne veya duruma yönelirken sosyal fobide temel sorun sosyal değerlendirilme ve başkalarının yargısına ilişkin yoğun korkudur. Agorafobide ise kişinin kaçmanın veya yardım almanın zor olabileceğini düşündüğü belirli ortamlara yönelik korku ve kaçınma öne çıkar.
Bu nedenle fobinin türünü belirlerken yalnızca korkulan nesneye değil, korkunun ortaya çıktığı koşullara ve kişinin neyi tehdit olarak algıladığına bakmak gerekir.
Özgül Fobi Nedir?
Özgül fobi, belirli bir nesne veya duruma karşı ortaya çıkan belirgin, yoğun ve kalıcı korku ile karakterizedir. Korkulan şey hayvan, doğal çevre, kan-iğne-yaralanma veya belirli bir durum olabilir.
Özgül fobide kişi çoğu zaman korkulan nesne veya durumdan kaçınır. Kaçınmanın mümkün olmadığı durumlarda ise yoğun sıkıntı yaşayarak katlanmaya çalışabilir.
Özgül Fobi Türleri Nelerdir?
Özgül fobiler farklı tetikleyicilere göre gruplandırılabilir. Yaygın sınıflandırmada hayvanlar, doğal çevre, kan-enjeksiyon-yaralanma ve durumsal fobiler öne çıkar. Bazı kaynaklarda diğer belirli korkular da ayrı bir grup altında ele alınır.
Bu gruplar, kişinin korkusunun hangi nesne veya durumla ilişkili olduğunu anlamaya yardımcı olur.
Hayvan Fobileri
Hayvan fobileri, belirli hayvanlara karşı yoğun korku ve kaçınma ile ortaya çıkar. Köpek, kedi, böcek veya örümcek gibi hayvanlar bazı kişiler için güçlü bir korku kaynağı olabilir.
Korku yalnızca hayvanın kendisiyle karşılaşıldığında değil, fotoğrafını görmek, sesini duymak veya hayvanla karşılaşma ihtimalini düşünmekle de tetiklenebilir. Bazı kişiler hayvan bulunan evlere gitmemeyi veya belirli bölgelerden geçmemeyi tercih edebilir.
Yükseklik Fobisi
Yükseklik fobisi, yüksek yerlerde bulunmaya veya yüksekten aşağı bakmaya karşı yoğun korku yaşanmasıdır. Balkon, yüksek katlar, merdivenler, köprüler veya bazı ulaşım araçları korkuyu tetikleyebilir.
Kişi yüksekliği güvenli olsa bile yoğun bir düşme veya kontrolü kaybetme korkusu yaşayabilir. Bu durum günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtladığında psikolojik destek değerlendirmeye alınabilir.
Uçak Fobisi
Uçak fobisi, uçuş öncesinde veya uçuş sırasında yoğun korku ve kaygı yaşanmasıyla ortaya çıkabilir. Bazı kişiler uçakla seyahat etmek yerine çok daha uzun süren alternatif ulaşım yollarını tercih edebilir.
Uçağın hareketleri, türbülans veya uçuş sırasında duyulan sesler kaygıyı artırabilir. Bu nedenle korku yalnızca uçuş anında değil, bilet alma veya havaalanına gitme aşamasında da başlayabilir.
Kapalı Alan Fobisi (Klostrofobi)
Klostrofobi, kapalı veya çıkmanın zor olduğu düşünülen alanlarda yoğun korku yaşanmasıdır. Asansör, metro, dar odalar veya kapalı araçlar bazı kişiler için tetikleyici olabilir.
Temel korku çoğu zaman içeride sıkışıp kalmak, çıkamamak veya nefes alamamak gibi düşünceler etrafında şekillenir. Kişi bu nedenle asansöre binmeyebilir, kapalı alanlardan uzak durabilir veya bulunduğu ortamda çıkışa yakın bir yerde durmayı tercih edebilir.
Kan, İğne ve Yaralanma Fobisi
Kan, iğne ve yaralanma korkusu; kan görme, iğne yaptırma, kan alma, tıbbi işlemler veya yaralanma görüntüleri karşısında yoğun tepki verilmesiyle ortaya çıkabilir.
Bu fobi türünde bazı kişilerde bayılma veya bayılacakmış gibi hissetme görülebilir. Korku nedeniyle sağlık kontrollerinin, kan tahlillerinin veya gerekli tıbbi işlemlerin ertelenmesi söz konusu olduğunda durumun günlük yaşam üzerindeki etkisi daha önemli hale gelir.
Fobiler Günlük Yaşamı Nasıl Etkiler?
Fobinin etkisi yalnızca korkulan nesneyle karşılaşılan anla sınırlı kalmayabilir. Kişi hayatını korktuğu durumdan uzak duracak şekilde düzenlemeye başladığında yaşam alanı giderek daralabilir.
Örneğin uçak korkusu seyahat planlarını, yükseklik korkusu iş seçimlerini, iğne korkusu sağlık kontrollerini, hayvan korkusu ise sosyal ziyaretleri etkileyebilir.
Bu nedenle fobinin şiddetini değerlendirirken “Korkuyor muyum?” sorusunun yanında “Bu korku hayatımda neleri değiştirmeme neden oluyor?” sorusu da önemlidir.
Fobiler Kaçınma Davranışlarına Nasıl Yol Açar?
Kaçınma, fobilerin devam etmesinde önemli bir rol oynayabilir. Kişi korktuğu ortamdan uzaklaştığında kısa süreli bir rahatlama yaşar. Ancak bu rahatlama, kaçınma davranışının tekrar edilmesini kolaylaştırabilir.
Zaman içinde kişi yalnızca korkulan nesneden değil, ona benzeyen veya onu hatırlatan durumlardan da uzaklaşmaya başlayabilir. Böylece başlangıçta küçük olan bir korku daha geniş bir yaşam alanını etkileyebilir.
Fobilerin İş, Eğitim ve Sosyal Hayata Etkileri
Bazı fobiler günlük hayatı sınırlı ölçüde etkilerken bazıları kişinin iş, eğitim, sosyal ilişkiler ve sağlık hizmetlerine erişimini doğrudan etkileyebilir.
Yükseklik korkusu belirli işlerde çalışmayı zorlaştırabilir. Uçak korkusu seyahatleri engelleyebilir. Kan ve iğne korkusu sağlık kontrollerinin ertelenmesine neden olabilir. Hayvan korkusu ise bazı sosyal ortamlardan uzak durmaya yol açabilir.
Bu nedenle fobi küçük veya önemsiz bir korku olarak değerlendirilmemelidir. Önemli olan korkunun kişinin yaşamındaki gerçek etkisidir.
Fobiler ve Panik Atak İlişkisi
Fobik bir nesne veya durumla karşılaşmak bazı kişilerde panik atağa benzer yoğun bir korku tepkisi oluşturabilir. Çarpıntı, nefes darlığı, titreme, baş dönmesi ve yoğun kaçma isteği bunlara eşlik edebilir.
Ancak fobi ile panik bozukluk aynı durum değildir. Fobide yoğun korku belirli bir nesne veya durumla ilişkilidir. Panik bozuklukta ise tekrarlayan beklenmedik panik ataklar ve yeni bir atağın yaşanacağına ilişkin yoğun kaygı ön plana çıkabilir.
Çocuklarda Fobiler
Çocukluk döneminde çeşitli korkular görülmesi gelişimin doğal bir parçası olabilir. Ancak korkunun uzun süre devam etmesi, çocuğun günlük yaşamını kısıtlaması veya belirgin kaçınmaya yol açması durumunda daha yakından değerlendirilmesi gerekebilir.
Çocuklar yaşadıkları korkuyu her zaman yetişkinler gibi anlatamayabilir. Ağlama, ebeveyne yapışma, öfke nöbetleri, belirli ortamlara girmeyi reddetme veya korkulan nesneden sürekli uzaklaşma davranışsal işaretler olabilir.
Fobi Tanısı Nasıl Konur?
Fobi değerlendirmesinde kişinin korkusunun ne olduğu, ne zaman başladığı, hangi durumlarda ortaya çıktığı, ne kadar sürdüğü ve yaşamı nasıl etkilediği ele alınır.
Kişinin korkulan durumdan ne ölçüde kaçındığı ve korkunun işlevselliği üzerindeki etkisi de değerlendirme açısından önemlidir. Ölçekler veya psikolojik değerlendirme araçları destekleyici olabilir; ancak tek başına bir test sonucu tanı anlamına gelmez.
Fobi Ne Zaman Destek Gerektirir?
Her korku psikolojik danışmanlık gerektirmez. Ancak korku uzun süredir devam ediyor, günlük yaşamı kısıtlıyor, kaçınma davranışlarını artırıyor veya kişinin önemli kararlarını etkiliyorsa profesyonel destek düşünülebilir.
Özellikle sağlık kontrollerinin ertelenmesi, iş veya eğitim fırsatlarından vazgeçilmesi, seyahatlerin sürekli değiştirilmesi ya da sosyal yaşamın belirgin biçimde daralması destek alma açısından önemli işaretlerdir.
Fobilerle Nasıl Baş Edilir?
Fobilerle baş etmenin ilk adımı, korkunun hangi durumlarda ortaya çıktığını ve kaçınmanın yaşamı nasıl etkilediğini fark etmektir.
Korkulan durumdan sürekli uzak durmak kısa vadede rahatlatıcı olabilir ancak uzun vadede korkunun devamına katkıda bulunabilir. Bu nedenle kişinin korkusuyla güvenli, planlı ve kişiye uygun bir şekilde çalışması önemlidir.
Kişinin kendi başına yoğun ve kontrolsüz biçimde korktuğu durumla yüzleşmeye çalışması yerine, ihtiyaç duyduğunda bir uzmandan destek alması daha uygun olabilir.
Fobiler İçin Psikolojik Destek
Fobiler için psikolojik destek sürecinde öncelikle korkunun niteliği, tetikleyicileri ve kişinin yaşamındaki etkisi değerlendirilir.
Ardından kişinin korkuyla ilişkili düşünceleri, kaçınma davranışları ve günlük yaşamda ortaya çıkan güçlükleri ele alınabilir. Sürecin amacı yalnızca korku yaşanan anı yönetmek değil, korkunun kişinin yaşam alanını sınırlandırmasını azaltmaya destek olmaktır.
Fobilerde Psikolojik Danışmanlık Süreci
Psikolojik danışmanlık süreci kişinin yaşadığı fobinin türüne ve günlük yaşam üzerindeki etkisine göre şekillenir. İlk görüşmelerde korkunun başlangıcı, tetikleyicileri, kaçınma davranışları ve kişinin bu durumla baş etmek için kullandığı yöntemler ele alınabilir.
Daha sonraki görüşmelerde kişinin korkuyla ilişkisini anlamasına, kaçınma döngüsünü fark etmesine ve uygun baş etme becerileri geliştirmesine yönelik çalışmalar yapılabilir.
Her fobinin aynı şekilde ele alınması gerekmez. Örneğin kan ve iğne korkusunda ortaya çıkan fiziksel tepkiler, kapalı alan korkusu veya hayvan korkusundan farklı özellikler gösterebilir.
Fobilerde İyileşme Süreci
Fobilerde ilerleme kişiden kişiye değişir. Korkunun türü, ne kadar süredir devam ettiği, kaçınmanın düzeyi ve kişinin günlük yaşamının ne ölçüde etkilendiği süreç üzerinde rol oynayabilir.
İlerleme yalnızca korkunun tamamen ortadan kalkmasıyla değerlendirilmez. Kişinin daha önce kaçındığı bir duruma yaklaşabilmesi, günlük planlarını korkuya göre değiştirmemesi ve korku ortaya çıktığında bunu daha iyi yönetebilmesi de önemli gelişmeler olabilir.
Fobiler kendiliğinden geçer mi?
Bazı korkular özellikle çocukluk döneminde zaman içinde azalabilir. Ancak korku kalıcı hale geliyor, kaçınma davranışı güçleniyor veya günlük yaşamı kısıtlıyorsa kendiliğinden geçmesini beklemek yerine profesyonel değerlendirme almak daha uygun olabilir.
Fobi tamamen geçer mi?
Fobinin seyri kişiden kişiye değişir. Bazı kişilerde korkunun etkisi belirgin biçimde azalabilir ve kişi daha önce kaçındığı durumları günlük yaşamında yeniden gerçekleştirebilir. Burada hedef, kişinin yaşamını korkunun belirlediği bir noktadan daha işlevsel bir noktaya taşıyabilmektir.
Fobilerin tedavisi kaç seans sürer?
Fobiler için psikolojik danışmanlığın süresi önceden kesin olarak belirlenemez. Tek bir korkuya odaklanan ve günlük yaşamı sınırlı ölçüde etkileyen durumlarla, birden fazla korkunun veya yoğun kaçınmanın bulunduğu durumların süreci aynı olmayabilir. Süre, ilk değerlendirmelerden sonra daha sağlıklı biçimde planlanabilir.
Fobisi olan kişi korkusunun mantıksız olduğunu bilir mi?
Birçok kişi korkusunun gerçek tehlikeyle orantısız olduğunu fark edebilir. Ancak bunu bilmek korkunun otomatik olarak ortadan kalkacağı anlamına gelmez. Bilmek ile korku karşısında bedensel ve davranışsal tepkiyi değiştirebilmek farklı süreçlerdir.
Fobiler zamanla daha kötü hale gelir mi?
Her fobi zaman içinde mutlaka ağırlaşmaz. Ancak kaçınma davranışı giderek genişlerse kişinin daha fazla ortamdan uzak durmasına ve korkunun yaşam alanını genişletmesine neden olabilir. Bu nedenle değişen kaçınma davranışlarını erken fark etmek önemlidir.
Sık Sorulan Sorular
Fobi ile anksiyete aynı şey midir?
Hayır. Fobi, belirli bir nesne veya duruma yönelik yoğun korku ve kaçınmayla ilişkilidir. Anksiyete ise çok daha geniş bir belirtiler ve bozukluklar grubunu ifade eder.
Fobi tedavisi için psikiyatriye mi psikoloğa mı gidilir?
İlk değerlendirme ihtiyaca göre psikiyatri veya psikolojik danışmanlık alanında çalışan bir ruh sağlığı uzmanıyla yapılabilir. Belirtilerin niteliğine göre hangi desteğin uygun olduğu değerlendirilir.
Fobisi olan kişi korktuğu şeye mutlaka maruz kalmalı mı?
Fobilerde korkulan durumla çalışma kişiye göre planlanmalıdır. Ani, kontrolsüz ve zorlayıcı bir yüzleşme yerine, güvenli ve planlı bir süreç tercih edilmesi daha uygundur.
Fobiler başka sorunlarla birlikte görülebilir mi?
Bazı kişilerde fobilere başka psikolojik sorunlar eşlik edebilir. Bu nedenle değerlendirme sırasında yalnızca korkulan nesne veya duruma değil, kişinin genel psikolojik durumuna ve günlük yaşamına da bakılması önemlidir.
Fobi nedeniyle doktora gitmekten korkuyorsam ne yapmalıyım?
Özellikle kan, iğne, yaralanma veya tıbbi işlem korkusu sağlık hizmetlerinden kaçınmaya neden olabilir. Böyle bir durum varsa korkunun kendisini sağlık kontrollerinin önünde bir engel haline getirmemek ve uygun bir uzmandan destek almak önemlidir.
Fobi çocuklarda kendiliğinden geçer mi?
Çocuklukta görülen bazı korkular gelişim sürecinde azalabilir. Ancak korku uzun süre devam ediyor, çocuğun okulunu, sosyal ilişkilerini veya günlük yaşamını etkiliyorsa profesyonel değerlendirme yapılması uygun olabilir.
Fobisi olan bir yakınıma nasıl yardımcı olabilirim?
Kişinin korkusuyla alay etmek, “Bunda korkacak ne var?” diyerek küçümsemek veya onu hazırlıksız biçimde korktuğu durumla karşılaştırmak yardımcı olmayabilir. Öncelikle korkusunu anlamaya çalışmak ve ihtiyaç duyduğunda profesyonel destek almasını teşvik etmek daha uygun bir yaklaşımdır.
Kişinin kendisi, ilişkileri ve yaşamı algılama biçiminde uzun süredir tekrar eden örüntülerin ve bunların günlük yaşama etkilerinin ele alındığı süreç.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB), travmatik bir deneyimin ardından ortaya çıkabilen; duygu, düşünce, davranış ve bedensel tepkileri etkileyebilen bir durumdur.

